Triratna Emblem on Three Gate at Panhala Fort

पन्हाळ्यावर तीन दरवाजा येथे त्रिरत्नांचे प्रतीक

Sanjay Sawant

Sanjay Sawant

मी बौद्ध इतिहासाचा फार मोठा अभ्यासक नाही. पण लहानपणापासून वाचनाची आवड होती. सुत्तनिपात या ग्रंथाचे पुस्तक घरी असल्याने त्याची अनेक पारायणे झाली. आजोबांमुळे लहानपणापासून अध्यात्माची गोडी लागली. १९८३ मध्ये कॉलेजला असताना विपश्यना साधनेचे शिबीर इगतपुरीला केले आणि आयुष्यच बदलून गेले. धम्मातील अनेक प्रश्नांची उत्तरे आपोआप मिळत गेली. पुढे अनेक बौद्ध ग्रंथातील अनेक महत्वाच्या सुत्तावर भाष्य करू लागलो. ध्यानसाधनेच्या अनेक इंग्रजी पुस्तकातील उतारे मराठीत लिहिले. अनेकदा त्याबाबत पोष्ट प्रसिद्ध केल्या आहेत. वृत्तरत्न सम्राट दैनिकात देखील काही लेख प्रसिद्ध झाले.अनेक बौद्ध स्थळांना भेटी देऊन त्याची माहिती प्रसिद्ध केली आहे. बौद्ध लेण्या हा माझा विशेष आवडीचा प्रांत आहे. १९६९ रोजी कान्हेरी लेणी पाहिल्या आणि लेण्यांची गोडी लागली ती आजतागायत कायम आहे. त्याचप्रमाणे बौद्धधर्मावरील अनेक पुस्तकांचे मोफत वाटप केले आहे. लोंकांमध्ये धम्माबाबत आणि ध्यानधारणेबाबत जागृती व्हावी हाच माझा प्रामाणिक उद्देश आहे. भाषण आणि प्रवचन देणे तसेच राजकीय भाष्य करणे मला आवडत नाही. धम्म विषयच एवढा महान आहे की त्याचा जेवढा अभ्यास करावा तेवढा कमीच आहे.मोठ्या प्रयत्नाने हा जन्म आपणास प्राप्त झाला आहे. बीज मिळाले आहे.आता त्याचा वटवृक्ष करणे हे आपल्याच हातात आहे.

कोल्हापूर येथील पन्हाळा किल्ला हा इ.स.११७८ ते १२०९ या काळातील शिलाहार राजवटीतील दुसरा भोज राजा याच्या काळात बांधला गेला. साताऱ्यात मिळालेल्या ताम्रपटावरून दिसून येते की पन्हाळा येथे राजा भोज यांचा दरबार भरत असे. पुढील काळात हा किल्ला देवगिरीचे यादव यांच्या ताब्यात गेला. त्यानंतर अनेक राजवटी या किल्ल्याने बघितल्या. सन १६५९ नंतर हा किल्ला छत्रपती शिवाजी महाराजांकडे आला. पुढे सन १८४४ नंतर पवनगड, पन्हाळा ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला. दक्खन पठारावरील हा सर्वात मोठा किल्ला असून अनेक राजवटीत या किल्ल्याचे नुतनीकरण झाले.
मुळात किल्ला शिलाहार राजवटीत बांधला गेल्याने काही जुन्या बुरुजांवर हजारो वर्षांपूर्वीची कलाकुसर दिसून येते. कोंकण आणि घाटावरील शिलाहार घराण्यातील अनेक राजे हे बौद्ध, जैन आणि हिंदू पंथाचे पाठीराखे होते. शिलाहार हे नावच मुळी बौद्ध संस्कृतीचे असून शैलहारा, शैलविहार या शब्दातून त्याची उत्पत्ती झाली आहे. महामायादेवी उर्फ महालक्ष्मीदेवी शिलाहार घराण्याची परंपरेने चालत आलेली कूलदेवता होती. यांची पूर्वीची राजधानी कऱ्हाड येथे होती असे मिरजेच्या ताम्रपटावरून दिसून येते. आगाशिव, भैरव, डोंगराई या कऱ्हाडच्या बौद्ध लेण्यां त्यांच्या अगोदरच्या काळापासूनच अस्तित्वात असल्या तरी भरभराटीला आल्या होत्या. पुढे शिलाहार यांनी राजधानी कोल्हापूर जवळील पन्हाळा डोंगरावर नेली. तेथे देखील पोहाळे या थेरवादी पंथीय लेण्यांची निर्मिती ज्योतिबाच्या डोंगराच्या पायथ्याशी झाली होती. थोडक्यात त्याकाळच्या बौद्ध संस्कृतीचा ठसा किल्ल्यांच्या निर्मितीमध्ये नक्कीच झाला असावा.
पन्हाळा किल्ल्यात तीन दरवाजा येथे काही नक्षीकाम केलेल्या कलाकृती दिसून येतात. त्यातील एक कलाकृती म्हणजे बौद्ध संस्कृतीचे त्रिरत्न वाटते. भारतातील प्राचीन बौद्ध संस्कृतीच्या स्थळीं असलेले त्रिरत्नांचे प्रतीक व या पन्हाळाच्या तीन दरवाजा स्थानी असलेले प्रतीक एकच वाटते. दुसरी गोष्ट म्हणजे याच ठिकाणी त्रिरत्नाखाली दोन कमलपुष्पे देखील कोरलेली आढळतात. कमलपुष्प आणि बौद्ध संस्कृतीचा अतूट संबंध आहे. त्यामुळे हजारो वर्षांपूर्वी किल्ला बांधताना केलेल्या कालाकुसरीवर बौद्ध संस्कृतीचा पगडा नक्कीच असावा असे अनुमान काढता येते. शिलाहारा नंतर अनेक राजवटीत किल्ल्याची डागडुजी करताना व युद्धात झालेल्या तोफांच्या माऱ्यात असंख्य कलाकृती नष्ट झाल्या असाव्यात. तरी बौद्ध वास्तू शिल्पदृष्टीने देखील संशोधकांनी विचार केला पाहिजे, असे वाटते. जे सत्य दिसले तेच येथे मांडले आहे. तरी वाचकांनी त्यांची मते जरूर कळवावीत.
— संजय सावंत ( नवी मुंबई ) https://sanjaysat.in

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *